Optie 1: Digitale geletterdheid als apart vak
Dit werkt. Onze ervaring is dat dit de meest eenvoudige manier is om digitale geletterdheid te implementeren. Bovendien is dit volgens ons de aanpak met de grootste kans van slagen.
Waarom? Allereerst is er dan structureel tijd voor digitale geletterdheid op het rooster. Dat kan bijvoorbeeld een uur per week zijn, maar we zien ook scholen waar leerlingen een halfjaar lang les krijgen of eens per twee weken een les volgen.
Daarnaast worden de lessen in deze opzet meestal gegeven door een docent met affiniteit voor het vakgebied. In de praktijk maakt dat een enorm verschil. Ik was zelf op de middelbare school bijvoorbeeld erg slecht in scheikunde. Stel dat ik daar nu les in zou moeten geven, dan zou ik waarschijnlijk uit het boek voorlezen en wat filmpjes afspelen, maar eerlijk gezegd zou ik niet goed kunnen uitleggen wat het verschil is tussen een atoom en een molecuul. Zo voelen veel docenten zich ook als zij digitale geletterdheid moeten geven zonder dat zij zich daarin zeker voelen. Een docent die er wél affiniteit mee heeft, kan de stof juist enthousiast overbrengen, goede bruggetjes maken en putten uit meer kennis van het vakgebied.
Tot slot scheelt deze aanpak andere vakdocenten veel tijd. Bij digitale geletterdheid wordt de basis gelegd, zodat vakdocenten niet telkens tijdens hun eigen les opnieuw hoeven uit te leggen hoe leerlingen een bestand moeten inleveren of dat een e-mail niet volledig in de onderwerpregel geschreven moet worden.
Welke voorwaarden zijn nodig om digitale geletterdheid als apart vak te geven?
Om digitale geletterdheid als apart vak te implementeren, zijn een paar voorwaarden belangrijk:
- Tijd op het rooster, bijvoorbeeld één uur per week in leerjaar 1 en 2 of het eerste halfjaar leerjaar 1 en het tweede halfjaar leerjaar 2
- Een docent met affiniteit voor digitale geletterdheid
- Geschikt lesmateriaal. De meeste scholen kiezen hiervoor een lesmethode, al zijn er ook docenten die liever eigen materiaal ontwikkelen.
Waar moet je op letten bij digitale geletterdheid als apart vak?
Het is belangrijk dat de verbinding met andere vakken wordt gemaakt. Een concreet voorbeeld: als leerlingen tijdens de les digitale geletterdheid leren dat ze eerst in Drive naar de juiste map gaan, vervolgens een document aanmaken en dat document een logische naam geven, dan is het belangrijk dat die werkwijze ook bij vakken als Engels en geschiedenis wordt gebruikt. Zo ervaren leerlingen dat digitale geletterdheid geen losstaand onderdeel is, maar iets dat in meerdere vakken terugkomt.
Optie 2: Digitale geletterdheid tijdens de mentorles
In onze ervaring werkt deze aanpak niet goed. Een mentor heeft vaak al veel andere taken. Daarnaast voelen veel mentoren zich handelingsverlegen als het gaat om digitale geletterdheid, en is het vakgebied simpelweg te breed om er “even bij te doen”. In de praktijk zie je dan vaak dat veel mentoren de lessen niet of nauwelijks geven, behalve die paar mentoren die digitale geletterdheid zelf interessant vinden. Het gevolg is dat twee klassen een goede basis krijgen, terwijl de rest van de leerlingen digitale geletterdheid nauwelijks aangeboden krijgt.
Wat als je hier toch voor kiest?
Als jouw school toch besluit digitale geletterdheid onder te brengen in de mentorles, dan is het verstandig om duidelijke keuzes te maken. Beperk je dan tot een klein aantal onderwerpen, zoals:
- Het organiseren van bestanden in Drive
- Basisvaardigheden in tekstverwerken
- Online omgangsvormen.
Houd er wel rekening mee dat je op deze manier niet alle kerndoelen van digitale geletterdheid behandelt.
Optie 3: Digitale geletterdheid integreren bij bestaande vakken
In theorie is vakintegratie mogelijk, maar in de praktijk vraagt dit veel afstemming, kennis en tijd van docenten. Op papier kun je een prachtige geïntegreerde leerlijn ontwerpen, waarin bijvoorbeeld de secties Nederlands, wiskunde, geschiedenis en mens & natuur allemaal onderdelen van digitale geletterdheid oppakken. Het grote risico is dat digitale geletterdheid uiteindelijk wordt weggeïntegreerd.
Daarmee bedoelen we dat een docent Nederlands eigenlijk lessen zou geven over digitale geletterdheid, maar dat die lessen door de drukte niet doorgaan. Omdat een docent ziek is geweest, omdat er een toets aankomt of omdat andere lesdoelen voorrang krijgen. Soms wordt een onderwerp nog wel zijdelings aangeraakt, maar niet echt behandeld. Onze ervaring is dat deze aanpak in de praktijk vaker uitloopt op teleurstelling dan op succes.
Een ander nadeel van vakintegratie is dat veel secties ervan uitgaan dat de ICT-basisvaardigheden al op de basisschool of bij een ander vak zijn aangeleerd. In de praktijk blijkt dat vaak niet zo te zijn.
Iets om over na te denken
Stel dat we het vak Nederlands vandaag voor het eerst zouden invoeren. Dan zouden waarschijnlijk ook mensen zeggen: “Nederlands komt toch overal terug? Daar hoeft toch geen apart vak voor te zijn?” Maar ergens moet de basis wel expliciet worden aangeleerd. Leerlingen leren niet vanzelf hoe ze werkwoorden vervoegen of dat een zin met een hoofdletter begint. Dat geldt ook voor digitale geletterdheid: die basis ontstaat niet vanzelf.
Waarom kiezen scholen dan toch voor vakintegratie?
Daar kunnen verschillende redenen voor zijn, maar een veelvoorkomende reden is dat er nog geen ruimte op het rooster is om digitale geletterdheid als apart vak aan te bieden. Tegelijkertijd wil de school wel al stappen zetten. Dat is op zichzelf positief, maar de vraag is of directe vakintegratie dan ook de beste eerste stap is.
Optie 4: Digitale geletterdheid in projectvorm
Is er geen ruimte op het rooster, dan kun je er de eerste jaren ook voor kiezen om te starten met digitale geletterdheid in projectvorm aan te bieden. Zo krijgen alle leerlingen hetzelfde aangeboden, kun je bij een project specifiek de focus leggen op 1 domein van digitale geletterdheid en kan het project verzorgd worden door docenten die affiniteit hebben met digitale geletterdheid. Ook ontdek je via deze manier wat werkt voor jullie leerlingen en krijgen docenten meer inzicht in wat digitale geletterdheid inhoudt.
Een voorbeeld van hoe dit eruit kan zien:
Leerjaar 1
- Project 1: ICT-basisvaardigheden op orde
- Project 2: Online omgangsvormen
- Project 3: Een eigen game bouwen (creatief project)
Leerjaar 2
- Project 1: ICT-basisvaardigheden herhalen en verdiepen
- Project 2: Online veiligheid
- Project 3: Een eigen website maken (creatief project)
Wat is de ideale route voor implementatie van digitale geletterdheid?
Wat ons betreft is optie 1 — digitale geletterdheid als apart vak — de beste route. Daarvoor moet wel ruimte zijn op het rooster, en die ruimte is er niet altijd meteen.
Een andere succesvolle aanpak is om eerst een aantal jaren projectmatig te werken (optie 4). Je kunt bijvoorbeeld aan het begin van het schooljaar een project organiseren waarin leerlingen de belangrijkste ICT-basisvaardigheden leren. Daar profiteren alle andere vakken direct van, en je weet zeker dat alle leerlingen in ieder geval een gemeenschappelijke basis hebben gelegd.
Digitale geletterdheid bij de mentor onderbrengen werkt niet en digitale geletterdheid vakintegreerd vergt veel afstemming, kennis en tijd. We zien dat vakintegratie in de praktijk bijna altijd mislukt. En ja, we zien ook dat er vanuit de overheid, SLO, Kennisnet en andere organisaties vaak gesproken wordt over vakintegratie, maar in de praktijk zijn we in 7 jaar bijna geen scholen tegen gekomen waar het op een duurzame manier goed werkt.
Hulp nodig bij de implementatie van digitale geletterdheid?
Zijn jullie aan het onderzoeken hoe jullie digitale geletterdheid willen vormgeven en kunnen jullie daar hulp bij gebruiken? Neem gerust contact met ons op. We denken graag met jullie mee.
.svg)